Σάββατο 30 Ιανουαρίου – των Τριών Ιεραρχών

Εορτάζουμε και τιμούμε σήμερα ως Χριστιανοί και Έλληνες τρεις αθάνατες μορφές, τρία φωτεινά αστέρια που λάμπουν υπέρλαμπρα στο Ορθόδοξο Χριστιανικό στερέωμα. Η σημερινή εορτή μάς δίνει την ευκαιρία να στρέψουμε με δέος και ευλάβεια τη σκέψη προς τους τρεις εκείνους μεγάλους φωστήρες της τρισηλίου θεότητας, τον Βασίλειο τον Μέγα, τον Γρηγόριο τον Ναζιανζηνό και τον Ιωάννη τον Χρυσόστομο. Η κοινή εορτή τους, εκτός από τον θρησκευτικό της χαρακτήρα είναι μαζί και παράλληλα εορτή των Ελληνικών Γραμμάτων, γι’ αυτό όλη η σπουδάζουσα νεολαία της πατρίδας μας, από τους μαθητές των Δημοτικών σχολείων μέχρι τους φοιτητές των Πανεπιστημίων τιμά και εορτάζει σήμερα τη σεπτή μνήμη των τριών Ιεραρχών.

Ολόκληρη η ζωή τους είναι ένα πρότυπο ηθικής τελειότητας και αλτρουισμού. Νέοι με παλμό και ενθουσιασμό, με ήθος και ευγένεια. Νέοι που παρέμειναν αμόλυντοι και αγνοί και πρωτοστατούσαν σε κάθε ευγενικό, υψηλό και ωραίο, για την δημιουργία ενός κόσμου “όμορφου, ηθικού, αγγελικά πλασμένου”. Υπήρξαν αλήθεια το αγλάισμα της Οικουμένης, χρυσορρήμονες του λόγου και κοινωνικοί αναμορφωτές στα Χριστιανικά ιδεώδη. Οι τρεις αυτοί μεγάλοι ανοίγουν διάπλατα την καρδιά τους στους χτύπους του ξένου πόνου, με συμπόνοια σε κάθε ανθρώπινη δυστυχία, βοηθούν τους πτωχούς, ντύνουν τους γυμνούς, παρηγορούν και στηρίζουν τους κατατρεγμένους. Αλλά ας βρούμε λίγο χρόνο για να εξετάσουμε πιο συγκεκριμένα το έργο του καθενός από αυτούς.

Ο Μέγας Βασίλειος, πολυγραφότατος όπως ήταν, άφησε πίσω του ένα τεράστιο έργο που σήμερα έχει μεταφραστεί στις περισσότερες ευρωπαϊκές γλώσσες και είναι περιζήτητο. Η άνεση που τον διακρίνει στον χειρισμό θεμάτων γύρω από την αρχαία σοφία και γλώσσα, του επιτρέπει να συγκρίνει αριστοτεχνικά, τη φιλοσοφία, την τέχνη και την φιλολογία με τις χριστιανικές αξίες. Με τρόπο διαλεκτικό ξεκαθαρίζει ποια τα χρήσιμα και βιώσιμα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού, για να το προβάλλει στον αναγεννημένο νέο. Εκείνο που ενδιαφέρει περισσότερο είναι οι εύστοχες παιδαγωγικές του αντιλήψεις, πολλές απ’ τις οποίες ισχύουν και σήμερα. Ο Βασίλειος, όπως και οι άλλοι δύο ιεράρχες διακρινόταν για την εξαιρετική ποικιλία της μόρφωσής τους και θεωρούνταν από τα πιο φωτεινά πνεύματα της εποχής τους, αφού σπούδασαν εκτός από την θεολογία γραμματική, διαλεκτική, ιατρική και μαθηματικά γνωρίζοντας τέλεια την αρχαία ελληνική γλώσσα και φιλοσοφία. Η θεολογία τους έχει ως κέντρο της τον άνθρωπο που υποφέρει, προβάλλοντας τις αρχές της κοινοκτημοσύνης και της αλληλεγγύης μεταξύ των ανθρώπων. Κατά τον Βασίλειο ο χριστιανός δεν μπορεί να είναι ο τύπος ανθρώπου που νοιάζεται μόνο για την ψυχούλα του. Ο Χριστός ταύτισε τον εαυτό του με τους πεινασμένους, τους άρρωστους, τους ξένους, τους φυλακισμένους, τονίζοντας πως αδιαφορία γι’ αυτούς είναι αδιαφορία για τον ίδιο. Η κακή χρήση του πλούτου είναι ύψιστο αμάρτημα. Αυτό κάνουν και οι πλούσιοι λέει καυστικά στο γνωστό του έργο: “Μαζεύουν τα αγαθά που είναι κοινά για όλους τους ανθρώπους και τα θεωρούν αποκλειστικά δικά τους… Αν αυτός που απογυμνώνει τον ντυμένο ονομάζεται λωποδύτης, αυτός που δεν ντύνει τον γυμνό ενώ μπορεί, δεν είναι το ίδιο; Το ψωμί που φυλάς στην αποθήκη σου είναι του φτωχού. Τα ρούχα που κρατάς κρυμμένα είναι του γυμνού. Τα χρήματα που κρύβεις στη γη είναι του φτωχού. Λοιπόν τόσους αδικείς, όσους θα μπορούσες να βοηθήσεις και συ το αρνήθηκες.” Η περίφημη πτωχούπολη, η “Βασιλειάδα”, αποδεικνύει τον μέγα φιλάνθρωπο και αποτελεί το ύψιστο πρότυπο ηθικής και ανθρωπιάς ανά τους αιώνες.

Δίπλα στον Βασίλειο ανδρώθηκε και ο Γρηγόριος, ο οποίος υπήρξε μια περίβλεπτη φυσιογνωμία στη χριστιανική ζωή του Βυζαντίου. Αναγνωρίστηκε ως ο φιλολογικότερος και λογοτεχνιώτερος από τους πατέρες της Εκκλησίας. Η άρτια κλασσική του μόρφωση και η βαθιά Χριστιανική του πίστη συμπλέκονται σε ένα αρμονικότατο σύνολο. Κατά τον Γρηγόριο “αν όλοι οι άνθρωποι αγαπούσαν και αγαπιόνταν, δεν θα υπήρχαν κακίες και πόλεμος στον κόσμο”. Εκείνο όμως που ανεβάζει τον Γρηγόριο στο βάρθρο τπυ διδασκάλου είναι οι ιδέες του για την παιδεία, την οποία θεωρεί ως πρώτιστο αγαθό. ”Σκαιοί και απαίδευτοι” είναι εκείνοι που προσπαθούν να επιβάλλουν την αμάθειά τους ως κανόνα και μέτρο.

Τέλος ο Ιωάννης, ο μεγαλύτερος ρήτορας της εποχής του, είχε μια υπέροχη ευγλωττία για την οποία πήρε τον τιμητικό τίτλο “Χρυσόστομος”. Όταν έγινε Πατριάρχης αγωνίστηκε με πάθος για την εξυγίανση των πραγμάτων της Εκκλησίας και την πλήρη ανάπτυξη της φιλανθρωπίας. Η φιλαργυρία και η πλεονεξία είναι κατά τον Χρυσόστομο φοβερές αμαρτίες που φθείρουν την ψυχή. Για τούτο έλεγε “ουδείς φιλόχρυσος εγένετο φιλόχριστος”. Περίφημη είναι η διδασκαλία του για την νηστεία που την εννοούσε όχι μόνο αποχή από τις τροφές, αλλά κυρίως από την αμαρτία. Λέγει δε χαρακτηριστικά: “Ποια ωφέλεια υπάρχει να απέχουμε από όρνιθες και ψάρια, κατατρώγουμε δε τον πλησίον μας;”

Η αξία της ζωής και του έργου τους είναι τεράστια και δεν είναι δυνατόν να αναλυθεί στα πλαίσια μιας ομιλίας. Είναι όμως σκόπιμο να σταθούμε στη σχέση γνώσης και αρετής, αφού το θέμα αυτό είναι κυρίαρχο στη σύγχρονη φιλοσοφία της εκπαίδευσης αλλά και τόσο επίκαιρο. Ο συνδυασμός της επιστήμης και της αρετής είναι το κοινό χαρακτηριστικό και των τριών Ιεραρχών. Η επιστήμη είναι η σίγουρη γνώση που αποκτά με πολύ κόπο, επιμέλεια και ζήλο ο άνθρωπος. Σημαίνει έρευνα και ανιδιοτελή αναζήτηση της αλήθειας χωρίς σκοπιμότητες σε βάθος χρόνου. Είναι μια πορεία που πρέπει να βαδίσει όποιος μπορεί και θέλει, οπωσδήποτε όμως όποιος θέλει να γίνει οδηγητής των άλλων. Ο σύγχρονος χριστιανός έχει ακόμη μεγαλύτερη υποχρέωση να μάθει σωστότερα και καλύτερα. Γιατί Χριστιανός σημαίνει άνθρωπος με ευλογημένη τη συναίσθηση της ευθύνης απέναντι στους άλλους. Η ευθύνη απαιτεί να είναι όσο γίνεται καλύτερα καταρτισμένος επιστημονικά αν φιλοδοξεί να γίνει καθοδηγητής και υπηρέτης των άλλων. Ο χριστιανός επιστήμονας είναι καλός επιστήμονας, αλλιώς δεν είναι ενσυνείδητος χριστιανός. Δυστυχώς αυτό το σημείο φαίνεται πως λησμονιέται σήμερα. Το επιχείρημα είναι πως η αγιότητα του χριστιανού αρκεί… τα άλλα είναι πρόσκαιρη σοφία που εξατμίζεται γρήγορα. Η ζωή των τριών Ιεραρχών δείχνει πόσο λανθασμένο είναι αυτό το επιχείρημα. Αποτελεί ανευθυνολογία η ταύτιση της αρετής με την άγνοια. Χριστιανός δεν είναι αυτός που αποφεύγει την εξέλιξη της επιστήμης αλλά αυτός που εφοδιάζεται με περισσότερα εφόδια για να κάνει καλύτερα το έργο του. Ο Σωκράτης είχε παρατηρήσει πως η σοφία που στερείται της δικαιοσύνης και των άλλων αρετών μοιάζει με πανουργία. Η αρετή είναι το κλίμα που θα μεταβάλει τις επιστημονικές γνώσεις σε όπλα στον αγώνα για χάρη των ανθρώπων πέρα από σκοπιμότητες και συμφέροντα.

Σήμερα, με την αναζήτηση της ειρήνης με κοινωνικά και οικονομικά κριτήρια, το συναγερμό της τεχνολογικής έκρηξης και του ηλεκτρονικού αυτοματισμού ζούμε στην εποχή του παραλόγου. Πώς είναι δυνατόν να βρεθεί η ευτυχία από ανθρώπινα όντα που αγνοούν τον άνθρωπο στο ανθρωπιστικό του περιεχόμενο; Δεν είναι διάγνωση του κακού και πλάτεμα της κοινωνικής κόλασής του ο “άνθρωπος μηχανή” που αν λειτουργεί ξέφρενα αφανίζεται στο δορυφορικό περιδύνισμα μεταξύ ύπαρξης και ανυπαρξίας; Οι τρεις αυτοί επίσκοποι, οι φωστήρες της τρισηλίου θεότητος μπορούν με τις αστραπές της σοφίας τους να ταράξουν την ναρκωμένη μας σκέψη. Με την πίστη, την αφοβία, την ταπεινότητα και το μεγαλείο της ελεύθερης ψυχής τους ας γίνουν οι μεγάλοι μας δάσκαλοι. Με τα κηρύγματά τους, ας δώσουν σε όλους μας, αλλά κυρίως σε σας τους νέους, πρόχωμα αντίστασης προ τις δυνάμεις του κακού και πρότυπα για την σκέψη και τον προβληματισμό σας.